محمّد مهدی خلجی

سخن از سکولاریزم و درک درون مایه و هدف و فرجام و آینده عمل به آن نیازمند آن است که میان دو مقام تمایز بنهیم: مقام نخست، واقعیتی است که سکولاریزم واقعاً، یا بنا به فرض، می کوشد با آن رویارو شود.

جوامع انسانی، روزگاری بلند را بی هیچ تناقض یا تنازع میان قدرت دینی و قدرت این جهانی(Secular) سپری کردند. کاهنان در همه دولت هایی که سرزمین های ماوراءالنهر- از کهن ترین تمدن ها - و مصر فرعونی و آسیای باستان به خود دیده، پاره جدانشدنی دستگاه دولت بودند. حتی همه ادیان به دولت و پادشاهی تعلق داشتند و از لوازم طبیعی آن بودند. تقدیس پادشاهان که در سده های میانه و نیز در جوامع امروزی ما همواره انجام می گرفته و می گیرد، عنصری گوهرین از عناصر تکوین قدرت و تشکیل دولت بود.